Konstytucja/protokół firmy rodzinnej
Dokument podpisywany przez właściciela (założyciela) i jego najbliższą rodzinę, który reguluje związki i sprzężenia pomiędzy rodziną a przedsiębiorstwem. Dotyczy on przede wszystkim aspektów, które mają zapewnić ciągłość biznesu (jego wielopokoleniowość) [1]. W konstytucji powinny się znaleźć takie elementy jak:
wartości rodzinne, deklaracja misji i wizji,
postanowienia dotyczące roli rodziny w zarządzaniu,
postanowienia dotyczące roli rodziny we własności i planów sukcesyjnych,
postanowienia dotyczące specyficznych aspektów ekonomicznych (np. zatrudniania/wynagradzania członków rodziny, zasady reinwestycji vs dywidendy; ochrona majątku rodzinnego)
postanowienia dotyczące organów i mechanizmów nadzorczych (zgromadzenie rodziny, Rada Rodziny, rada nadzorcza),
procedury mediacji, arbitrażu; niezależny arbiter; mechanizmy „wyjścia” z firmy (np. odkup udziałów),
zasady aktualizacji przyjętych postępowań (revisiting/aktualizacja założeń).
Stworzenie przez rodzinę konstytucji firmy rodzinnej sprzyja jej profesjonalizacji. Kwestie, które do tej pory nie były wyartykułowane (oczekiwania, zaangażowanie, etyka pracy, wartości itp.) zostają przeanalizowane i w wyniku wspólnej dyskusji – jednoznacznie zdefiniowane.
Respondenci w badaniach prowadzonych przez M. Gallo i S. Tomaselliego [2], wskazywali, że tworzenie konstytucji dało im możliwość lepszego wzajemnego poznania swoich oczekiwań, zapobieżenia potencjalnym konfliktom i przedyskutowania potencjalnych problemów rodziny i przedsiębiorstwa.
Po co jest konstytucja rodzinna?
Konstytucja rodzinna to pisemne porozumienie, w którym rodzina jasno określa, jak chce współpracować z firmą – kto, kiedy i na jakich zasadach wchodzi do biznesu, jak podejmowane są decyzje i jak rozwiązuje się spory. Dzięki temu znika obszar niedomówień, a codzienne decyzje rodzinne i właścicielskie nie opierają się na emocjach chwili, lecz na wcześniej uzgodnionych regułach.
Co jest w niej najważniejsze?
Najważniejsze w konstytucji jest połączenie dwóch funkcji: ochronnej i rozwojowej [3]. Z jednej strony ma zapobiegać destrukcyjnym konfliktom i niezdrowym zachowaniom (np. zatrudnianiu niekompetentnych krewnych), z drugiej – budować wspólną wizję, poczucie przynależności i odpowiedzialności za firmę w całej rodzinie. Konstytucja stanowi zobowiązanie moralne członków rodziny biznesowej.
Jaką rolę pełni w życiu firmy rodzinnej?
Dobrze zaprojektowana konstytucja staje się „mapą drogową” dla rodziny właścicielskiej – wskazuje, jak reagować w trudnych momentach (sukcesja, kryzys, rozbieżne oczekiwania pokoleń), zamiast improwizować pod presją czasu. Jest też fundamentem innych narzędzi ładu rodzinnego, takich jak regularne spotkania rodziny, rada rodziny czy zasady sukcesji, porządkując cały system zarządzania rodziną jako właścicielem. Dobrze przygotowana stanowi gotowy "wsad" do umowy fundacji rodzinnej oraz projektowania struktur piramidalnych (np. holdingi).
[1] A. Lewandowska, J. Lipiec, Konstytucje firm rodzinnych. W kierunku długowieczności, Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa 2015, s. 178–186.
[2] M.A. Gallo, S. Tomaselli, Formulating, Implementing and Maintaining Family Protocols, [w:] P. Poutziouris, K. Smyrnios, S. Klein (red.), Handbook of Research on Family Business, Edward Elgar Publishing, Northampton 2006, s. 298-316
[3] F. Pirnay, Y. Bammens, R. Mattar, R., Family Constitutions Regulating the Bright and Dark Sides of Family Involvement: Toward an Integrative Framework. European journal of family business, 15(2), 2025.